Η ΧΩΡΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ
ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ
- -

ΝΙΚΟΣ ΥΦΑΝΤΗΣ

     Η χώρα της Ηπείρου αποτελείται από μία έκταση που εκτείνεται μεταξύ του Γενούσου ποταμού προς Βορρά και του Αμβρακικού Κόλπου προς Νότο, της οροσειράς της Πίνδου προς Ανατολάς και του Ιονίου Πελάγους και της Αδριατικής προς Δυσμάς. Η Ήπειρος είναι η κοιτίδα του ονόματος της Ελλάδας και των Ελλήνων. Γύρω από την Δωδώνη βρίσκονταν "Η αρχέγονος Ελλάς" και την κατοικούσαν "Οι καλούμενοι τότε μεν Γραικοί, νυν δ' Έλληνες".
     Οι Λατίνοι γνώρισαν τους Γραικούς και από αυτούς ονόμασαν όλους τους κατοίκους της Ελλάδος Γραικούς (Craicos) και την Ελλάδα Γραικίαν (Craecian). Το όνομα Γραικός κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας επανήλθε στην Ελλάδα μέσω των Ευρωπαϊκών γλωσσών. Κατά την επιθανάτια στιγμή του μαρτυρικού του θανάτου, ο Αθανάσιος Διάκος αναφώνησε: "Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός και θα πεθάνω".

     Βαριά είναι η ιστορική κληρονομιά της Ηπείρου. Οι νότιοι έλληνες στα παράλια και στο εσωτερικό της Ηπείρου ίδρυσαν αποικίες. Με την ίδρυση αυτών των αποικιών διατηρούνταν ο σύνδεσμος των Ηπειρωτών με τους υπόλοιπους Έλληνες. Φανερό γίνεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τα Ομηρικά Έπη ότι τα Ιερά της Ηπείρου είχαν πανελλαδική ακτινοβολία. Οι Μολοσσοί ήταν απόγονοι των Μυρμιδόνων (=Αχαιών) του Αχιλλέα. Φαίνεται ότι οι Μυρμιδόνες μετακινήθηκαν από το Κέντρο της Δωδώνης. Ο Αχιλλέας στην Τροία προσευχήθηκε στον Δωδωναίο Δία, τον θεό των Πατέρων του και ζήτησε βοήθεια. Αργότερα ο γιος του Αχιλλέα Νεοπτόλεομος ήρθε μαζί με τους Μυρμιδόνες από την Φθία και εγκαταστάθηκαν βόρεια του Αμβρακικού Κόλπου.
     Ο Θεμιστοκλής πριν καταφύγει στην Περσία κατέφυγε το 406 π.Χ. ως ικέτης στον βασιλιά των Μολοσσών Aδμητο. Ο βασιλιάς της Ηπείρου Αλέξανδρος Α' (342-326 π.Χ.) πρώτος προσπάθησε να διασώσει τον ελληνικό πολιτισμό στην Ιταλία, όταν ο Αλέξανδρος ο Μακεδόνας (ανιψιός από την αδελφή του) διέδιδε τον πολιτισμό στην Ασία. Ο Μέγας Αλέξανδρος, Ηπειρώτης από την μητέρα του Ολυμπιάδα, θυγατέρα του βασιλιά της Ηπείρου Νεοπτόλεμου. Στα παιδικά του χρόνια έζησε στην Ήπειρο, κοντά στην οικογένεια της μητέρας του. Δυστυχώς, ο Μέγας Αλέξανδρος πέθανε πρόωρα και δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το πολιτιστικό του έργο.

     Την συνέχιση της διάδοσης του Ελληνικού πολιτισμού προς Δυσμάς επιχείρησε άλλος Ηπειρώτης, ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος (306-272). Με πρωτεύουσα της Αμβρακία διεξήγαγε εκστρατείες στην Ιταλία και Σικελία. Ο πρόωρος θάνατός του ματαίωσε την ολοκλήρωση των μεγαλεπήβολων σχεδίων του. Και κατά τα χρόνια του Δεσποτάτου της Ηπείρου η προσφορά της στον ελληνισμό υπήρξε τεράστια. Οργανώθηκε κράτος ισχυρό, δημιουργήθηκε στρατός και αναπτύχθηκε ανώτερος πολιτισμός. Οι αρετές της φιλοπατρίας αναπτύχθηκαν στα χρόνια του Δεσποτάτου της Ηπείρου.
     Και ήρθαν τα πικρά χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ενώ στην Δύση άρχιζε η εποχή της Αναγέννησης, στην Ελλάδα εγκαταστάθηκε η τουρκική διοίκηση και άρχισαν τα φρικτά δεινοπαθήματα. Η μόνη καταφυγή του λαού υπήρξε η Εκκλησία με το Πατριαρχείο, τις Επισκοπές και τις Μονές. Κατά τους αιώνες της μακραίωνης νύχτας η Ήπειρος μπόρεσε να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση και να επιβιώσει. Αντιστάθηκε για πολλά χρόνια, μετείχε σε όλα τα κινήματα κατά των Τούρκων, διατηρούσε ανυπότακτες ακροπόλεις στο Σούλι, στην Πάργα, στη Χειμάρρα, οργάνωσε αρματολίκια, ενίσχυσε υλικά και με έμψυχο υλικό τις κοινότητες του εξωτερικού (Βενετίας, Τεργέστης, Βιέννης, Ιασίου, Βουκουρεστίου, Μόσχας, Οδησσού κλπ.) και ανέδειξε άντρες, οι οποίοι στήριξαν την πίστη και την εθνική συνείδηση.

     ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡO
     ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΚΑΙ ΚΛΕΦΤΕΣ

     Πολλοί ήταν Ηπειρώτες αρματολοί ή από τη Στερεά Ελλάδα, οι οποίοι έδρασαν στην Ήπειρο. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους: Κροκόδειλο Κλαδά, Θεόδωρο Μπούα ή Γρίβα, και τον αδελφό του Γκίνη Μπούα, Χρήστο Μηλιώνη, Γώγο Μπακόλα, Πούλιο Δράκο, Μαλάμο και πολλούς άλλους.
     Όταν οι Έλληνες εξεγείρονταν κατά του κατακτητή Ηπειρώτες πρωτοστατούσαν ή συμμετείχαν στα κινήματα. Να αναφέρουμε: α) την γενναία αντίσταση του Γεωργίου Καστριώτη (Σκεντέρμπεη), στην οποία συμμετείχαν και Ηπειρώτες Έλληνες (1443-1468), β) Η αντίσταση στην Μάνη (μετά το 1479) από τον Κροκόδειλο Κλαδά, και τον Θεοδ. Μπούα, γ) Οι αγώνες των Χειμαριωτών κατά του κατακτητή και η υποταγή τους το 1518, αφού τους αναγνωρίστηκαν προνόμια, δ) Το 1611 μελετήθηκε από τον Κάρολο Β' (Δούκα του Νέβερς) σχέδιο επαναστάσεως. Στο Κούκι της Αλβανίας συγκροτήθηκε γενική συνέλευση κληρικών και λαϊκών αντιπροσώπων από την Ήπειρο, Μακεδονία, Αλβανία, Βουλγαρία, Σερβία, Ερζεγοβίνη και Δαλματία. Όσα αποφασίστηκαν τότε στο Κούκι δεν εφαρμόστηκαν. Μόνο ο δεσπότης Τρίκης Διονύσιος ο Φιλόσοφος, με πολλούς επαναστάτες, τόλμησε να στραφεί κατά των Ιωαννίνων. αλλά τα στρατεύματά του ηττήθηκαν και ο ίδιος συνελήφθη και υπέστη μαρτυρικό θάνατο, ε) Στα Ορλωφικά (1769-1770) πολλοί Ηπειρώτες έδρασαν και, δυστυχώς, χύθηκε πολύ αίμα, στ) Από το 1792 και 1800-1803 έχουμε τους αθάνατους Σουλιωτικούς Αγώνες κατά του Αλή Πασά.
     Κατά την Ελληνική επανάσταση πολλοί Ηπειρώτες αγωνίστηκαν και πρόσφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στον υπέρ της Ανεξαρτησίας Αγώνα. Οι Ηπειρώτες κατέβηκαν στην επαναστατημένη Ελλάδα και πολέμησαν εναντίον των Τούρκων.

     ΠΝΕΥΜΑΤΙΚH ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

     Στην πνευματική αναγέννηση της Ηπείρου και στη δημιουργία στελεχών, πολύ βοήθησαν τα κατώτερα και ανώτερα σχολεία, στα οποία μαθήτευσαν και δίδαξαν σπουδαίοι άντρες, όπως ο Βησσαρίων Μακρής, Μεθόδιος Ανθρακίτης, Παρθένιος Κατζιούλης, Μπαλάνος Βασιλόπουλος, Κοσμάς Μπαλάνος, Ευγένιος Βούλγαρης, Αθανάσιος Ψαλίδας και άλλοι, τα Τυπογραφεία των Γλυκήδων στη Βενετία και το Τυπογραφείο της Μοσχοπόλεως, οι πολλές Μονές, στις οποίες λειτουργούσαν και Σχολεία που υπήρχαν στις ελληνικές παροικίες του Εξωτερικού. Γράφει ο Νεόφυτος Δούκας για τα σχολεία των Ιωαννίνων: "Εκ των σχολείων των Ιωαννίνων εξερρύησαν ρύακες, ικανοί να ποτίσωσι την διψώσασι Ελλάδα. Αι μαθηταί αυτών ως από μέσω του ποταμού εχέοντο κατά πάσας τας πόλεις, και, καταρδεύοντες αυτάς με των λόγων τα πότιμα νάματα, ανέστησαν σπέρματα πολλαπλάσια".

     Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ (1788 - 1822)

     Η περίοδος του Αλή Πασά στην Ήπειρο, μπορεί να θεωρηθεί ισχυρό Ηπειρωτικό Κράτος, μετά την βασιλεία του Πύρρου (306 - 272 π.Χ.) και του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1204 - 1449). Η Ήπειρος επί Αλή Πασά έπαιξε σπουδαίο ιστορικό ρόλο. Το έργο αυτής της εποχής επί σατραπείας του Αλή Πασά μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:
     1) Δημιουργήθηκε κράτος ισχυρό και υπήρχε ασφάλεια. 2) Ήταν ανεξίθρησκο κράτος. 3) Στηρίχθηκε κατ' εξοχήν στο ελληνικό στοιχείο. 4) Εξολόθρευσε τους κλέφτες και τους ληστές, αλλά, δυστυχώς, και εκείνους που αγωνίζονταν για την ελευθερία της Ελλάδας. 5) Υποστήριξε τα γράμματα, τις τέχνες και το εμπόριο. 6) Χρησιμοποίησε την ελληνική γλώσσα. Στην αυλή του ο Αλή Πασάς είχε πολλούς Έλληνες Γραμματικούς, Δασκάλους, Γιατρούς και Εμπόρους. 7) Στο Στρατό του υπηρετούσαν πολλοί Έλληνες Οπλαρχηγοί, οι οποίο διδάχθηκαν την πολεμική τέχνη. 8) Με την αποστασία του συνετέλεσε στην εξασθένηση του Σουλτανικού Κράτους. Δυστυχώς, ο Αλή Πασάς εξαιτίας του χαρακτήρα του και των πολλών του ελαττωμάτων προξένησε στον τόπο και πολλά κακά.

     Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

     Στην ίδρυση και οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας η Ήπειρος έχει τα πρωτεία. Από τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας δύο ήταν Ηπειρώτες: Ο Νικόλαος Σκουφάς από το Κομπότι της Aρτας και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα. Οι Φιλικοί στην Ήπειρο είχαν απλώσει τα δίχτυα τους και είχαν καταλάβει επίκαιρα σημεία. Είναι μακρύς ο κατάλογος των Ηπειρωτών που είχαν μυηθεί στην Φιλική Εταιρεία. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους: Αναστάσιο Ιωάννη από την Aρτα, Βαρατάση Απόστολο από το Μέτσοβο, Γαζώη Χριστόδουλο από τους Καλαρρύτες, Ιωάννη Χρήστο, Μελά Δημήτριο, Αναστασίου και Μελά Δημ. Από Ιωάννινα, Νούτσο Αλέξιο, Παπάζογλου Δημήτριο από Ζαγόρι, Πατσιμάδη Νικόλαο από Ιωάννινα, Ριζάρη Μάνθο από Ζαγόρι, Τοσίτσα Θεόδωρο από Μέτσοβο, Τουρτούρη Δημήτριο και Χριστοδούλου Θεοδόσιο από Ζαγόρι και πολλοί άλλοι.

     Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

     Α) Χριστόφορος Περραιβός: Από τον Δημ. Υψηλάντη είχε σταλεί για την εξέγερση της Ηπείρου ο Χριστόφορος Περραιβός. Ο Περραιβός είχε αρχίσει να συνεργάζεται με τους Σουλιώτες που είχαν επαναστατήσει από τα Επτάνησα τον Δεκέμβριο του 1820 και ανέλαβαν πόλεμο κατά των Σουλτανικών στρατευμάτων ως σύμμαχοι του Αλή Πασά. Ο Περραιβός με κέντρο την Ρηνιάσα προσπάθησε να πείσει τους Σουλιώτες να βοηθήσουν για την κατάληψη της Πρέβεζας και της Πάργας. Δυστυχώς, η επιχείρηση αυτή απέτυχε. Όλες οι προσπάθειες του Περραιβού δεν είχαν αποτέλεσμα και αναγκάστηκε να φύγει στην ελεύθερη Ελλάδα (1821).
     Β) Αλέξιος Νούτσος: Μια άλλη ηπειρωτική προσωπικότητα που έπαιξε σπουδαίο ρόλο ήταν ο Αλέξιος Νούτσος, πρόκριτος του Ζαγορίου και σύμβουλος του Αλή Πασά. Με δικές του ενέργειες επανήλθαν οι Σουλιώτες από τα Επτάνησα και πολεμούσαν κατά του Σουλτάνου. Ο Νούτσος κατέβηκε στο Μεσολόγγι και βοήθησε να επιβληθεί ο Αλεξ. Μαυροκορδάτος στους Οπλαρχηγούς του Αγώνα.
     Γ) Χρήστος Παλάσκας: Aλλος Ηπειρώτης ήταν ο Χρήστος Παλάσκας από την Γότιστα. Από τον Σεπτέμβριο του 1821 είχε προσχωρήσει στην ελληνική Επανάσταση. Σ' αυτόν και στον Νούτσο ανατέθηκαν υψηλά καθήκοντα, τα οποία, όμως, επειδή έθιγαν τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, Οπλαρχηγό της Ανατολικής Ελλάδας, είχαν ως αποτέλεσμα τον φόνο και των δύο αυτών άξιων Ηπειρωτών από τον Οδυσσέα Ανδρούτσο.
     Δ) Ιωάννης Κωλλέτης και Τουρτούρης: Το Συρράκο και οι Καλαρρύτες, με ενέργειες των προυχόντων Κ. Τουρτούρη, Ι. Κωλλέτη και άλλων στα τέλη του Ιουνίου 1821, επαναστάτησαν με την συνεργασία Σουλιωτών, Τζουμερκιωτών, Ραδοβυζίων και Βαλτινών. Η εξέγερση απέτυχε, οι κωμοπόλεις καταστράφηκαν και οι κάτοικοι κατέφυγαν στην Δυτ. Ελλάδα και Επτάνησα. Ο Κωλλέτης κατέβηκε στο Μεσολόγγι και Πελοπόννησο και ανέλαβε ανώτατα αξιώματα μέχρι το 1847 που πέθανε ως Πρωθυπουργός. Και ο Τουρτούρης, θείος του Κωλλέτη, έλαβε μέρος στην Επανάσταση και πρόσφερε πολλές υπηρεσίες.
     Ε) Σουλιώτες: Οι Σουλιώτες έλαβαν μέρος σε πολλές μάχες στον Αγώνα της Εθνεγερσίας. Την περίοδο αυτή συνδύασαν την τύχη τους με το αποτέλεσμα της διαμάχης του Αλή Πασά με τον σουλτάνο. Μετά τον θάνατο του Αλή Πασά (25/1/1822), ο Χουρσίτ Πασάς προέβη στην εκκαθάριση της Ηπείρου από τις εστίες αντιστάσεως. Ύστερα από σκληρούς αγώνες η ισχυρή Κιάφα παραδόθηκε και πάλι στους Τούρκους. Οι Σουλιώτες κατέφυγαν στην υπόλοιπη αγωνιζόμενη Ελλάδα και προσέφεραν πολύτιμες υπηρεσίες.
     Και άλλες μικρότερες εξεγέρσεις έγιναν στην Ήπειρο, οι οποίες δεν είχαν θετικά αποτελέσματα. Να σημειωθεί ότι κατά την διάρκεια του Αγώνα, όπως διαπιστώνεται από σχετικές εκθέσεις του Αναστ. Καραμίζου, από την Μηλιά Μετσόβου, προς την προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδος, στο Τσεπέλοβο του Ζαγορίου είχε την έδρα της η κεντρική επαναστατική οργάνωση του αγώνα της Ηπείρου. Από εκεί στέλνονταν πατριώτες για την αγωνιζόμενη Ελλάδα, εκεί συγκεντρώνονταν το χρήμα που πρόσφεραν οι Ηπειρώτες για τον αγώνα και διοχετεύονταν στην Ελλάδα. Την οργάνωση και την "Κάσα" την διηύθυνε ο ποιητής Ιωάννης Βηλαράς. Μαζί του συνεργάζονταν ο Αθανάσιος Ψαλίδας.

     Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΑΣ ΗΠΕΙΡΟΥ

     Τα σπουδαιότερα κέντρα στην Βόρειο Ήπειρο ήταν η Χειμάρα, οι Aγιοι Σαράντα, το Δέλβινο, το Χόρμοβο, η Λέκλη, η Πρεμετή, το Λεσκοβίκι, η Μοσχόπολη, η Κορυτσά κ.α. Οι Έλληνες ακρίτες της Βορείου Ηπείρου έλαβαν μέρος σε όλα τα προεπαναστατικά κινήματα και στην επαναστατική προετοιμασία του γένους. Πολλοί είναι οι Βορειοηπειρώτες που είχαν μυηθεί στην Φιλική Εταιρεία: Χειμαριώτες από την Σέλτση Αργυροκάστρου, Αργυρικαστρίτες, Μοσχοπολίτες, Κορυτσαίοι, Χορμοβίτες, Λεκλιώτες, Πρεμετινοί. Από την Βόρειο Ήπειρο αγωνίστηκαν στην κυρίως Ελλάδα και πολλοί ιατροχειρούργοι, όπως οι αδελφοί Μιχαήλ και Κονδύλης Παπασίμου από το Λόμποβο.
     Είναι γνωστή η αποδημία των Βορειοηπειρωτών. Το άγονο του εδάφους και η σκληρότητα του κατακτητή, τους ανάγκασαν να ξενιτεύονται. Στην ξενιτιά με την ικανότητα και την φιλοπονία τους πλούτιζαν και τα πλούτη τους τα διέθεταν για εθνικούς σκοπούς. Έχτιζαν σχολεία και εκκλησίες, διέθεταν χρήματα για συντήρηση σχολείων και αμοιβή δασκάλων, για φιλανθρωπικά ιδρύματα κλπ. Είναι γνωστοί στο Πανελλήνιο οι Αδελφοί Ζάππα από το Λόμποβο, ο Ι. Δόμπολης από την Κορυτσά, οι Σίναι από την Μοσχόπολη, ο Απ. Αρσάκης από το Χοτάχοβο της Πρεμετής, ο Χρ. Ζωγράφος από το Αργυρόκαστρο, ο Ι. Μπάγκας από την Κορυτσά, οι Αλεξ. Και Μιχαήλ Βασιλείου από το Αργυρόκαστρο και πολλοί άλλοι. Κατά μία άποψη και ο Ι. Καποδίστριας καταγόταν από το Αργυρόκαστρο.

Πηγή: Εφημερίδα ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ

Κλείσιμο παραθύρου Αρχή Σελίδος